Patiënt evolueert van nummer tot co-producent!
Het meest boeiende aspect van verkenningen naar de inrichting van de gezondheidszorg in 2020 is dat de mens, het individu, daarin begin- en eindpunt is. Het gaat over de patiënt die gezondheid en welzijn zoekt en niet meer alleen over zorgorganisaties en kosten. De patiënt is geen nummer meer, maar co-producent van eigen gezondheid en welzijn. Daardoor kan de gelijkwaardige, helende relatie tussen patiënt en arts herstellen. Toepassing van moderne informatie- en communicatie-technologie (ICT) is een drijvende factor. Wat kan deze technologie bijdragen aan de ontwikkeling van de zorgverlening en meer concreet de toegankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van de gezondheidszorg?
Verkenningen naar de toekomst van de gezondheidszorg komen steeds meer voorhanden, onder meer omdat concerns zoals IBM, General Electric, Siemens en PWC wereldwijd tienduizenden ziekenhuizen en zorgorganisaties zo goed mogelijk willen adviseren. Ook bekende trendwatchers zoals Adjiedj Bakas dragen hun steentje bij in de toekomst van de gezondheidszorg. In mei presenteert Bakas het gloednieuwe en innovatieve boek “De Toekomst van Gezondheid”. In dit rijk geïllustreerde boek worden 10 megatrends beschreven, die onze gezondheid en de zorgsector gaan veranderen.
De overheid is niet sterk in het maken van toekomstverkenningen omdat de politiek heel verschillende en in de tijd variërende oplossingen in de aanbieding heeft. In Nederland heeft PinkRoccade Healthcare in 2010 een studie verricht naar waarschijnlijke scenario’s voor de toekomstige inrichting van de Nederlandse zorg. PinkRoccade doet dat omdat zij als marktleider wil preluderen op ontwikkelingen in de gezondheidszorg. Zij geeft “kleur aan IT in gezondheidszorg”.
PinkRoccade is onderdeel van Total Specific Solutions (TSS) met als strategisch visie het creëren van anticipating solutions. De bedrijven binnen TSS ontwikkelen oplossingen met de klant van de klant voor ogen, om daarmee te anticiperen op de marktvraag.
Drie conclusies
PinkRoccade komt tot drie voor de hand liggende conclusies. De rechtstreekse bemoeienis van de overheid neemt af maar haar invloed wel blijft bestaan en deze onder andere uitoefent via zorgverzekeraars. De overheid zal meer en meer aansturen op mechanismen die meer marktdynamiek ten goede komen. Er komen nieuwe partijen, grote gespecialiseerde zorgbedrijven en kleinere ondernemingen. Ook door de ontwikkelingen van technologie blijft de dynamiek groot. PinkRoccade benadert het vraagstuk vooral vanuit de bijdrage die ICT kan leveren aan toekomstige gezondheidszorg in Nederland en onderscheidt bijvoorbeeld Web1.0 en Web 2.0. In het verleden zorgde internet voor eenrichtingverkeer. Met de opkomst van Web 2.0 en sociale media is een sociaal interactieplatform ontstaan dat de beslissingen van de patiënt in het brandpunt van de belangstellingen plaatst. Daar komt het mobiele internet achteraan dat groter wordt dan het vaste internet vanaf de PC. Rond 2020 is de patiënt echt mondig geworden in een transparante communicatieomgeving die overheid, zorgaanbieders en verzekeraars dwingt op basis van gelijkwaardigheid met de vragers naar zorg en genezing om te gaan. Er komen persoonlijke gezondheidsdossiers (PHR), mensen zullen hun gezondheid en welzijn steeds meer zelf gaan beheren en er is extra aandacht nodig voor degenen die digibeet zijn.
PinkRoccade ziet wel bedreigingen en belemmeringen. Onbetrouwbare informatie, schending van privacy en een groeiende kloof tussen digibeten en digitaal actieven zijn voorbeelden van bedreigingen. Belemmeringen zijn de tekortschietende organisatie- en financieringsstructuur van de zorg, trage adoptie van (ICT-)innovaties en onder meer de onduidelijke rol van belangenorganisaties wanneer de patiënt zelf de regie over eigen lot in handen neemt. Meer eigen beheer over gezondheid leidt tot terugdringen van de kosten. De patiënt en zijn mantel nemen door zelfservice, zelfmanagement en coproductie van zorg- en welzijnstaken een deel van de zorgverleners en zorgorganisaties over waardoor deze efficiënter worden. Dat zou in de komende tien jaar ertoe kunnen leiden dat de stijl oplopende grafiek van de zorgkosten gaat temperen.
Draagvlak voor innovatie
De bevindingen van PinkRoccade sluiten naadloos aan op internationaal onderzoek over de impact van de geïnformeerde economie op tal van sectoren in de samenleving. De essentie ervan is dat er draagvlak gecreëerd moet worden. Patiënten en hun organisaties, overheden, zorgverleners en zorgverzekeraars moeten allemaal dezelfde kant uit kijken. Dat is “a hell of a job” omdat besturen en raden van toezicht van zorgorganisaties te maken hebben met tientallen belangengroepen die invloed willen uitoefenen. Politiek bestaan er grote meningsverschillen over de inrichting en financiering van de zorg.
Technologische vooruitgang en adoptie daarvan door patiënten is een belangrijke stimulans voor zorginnovatie. Beter gebruik van technologie en standaarden voor technische en semantische interoperabiliteit verhogen de efficiëntie en kwaliteit van administratieve en zorginhoudelijke informatieverwerking. Breed gedragen steun voor zorginnovatie en technologische vernieuwing en aanpassingen in de proceslogistiek zorgt voor een belangrijke verbetering van de kwaliteit en efficiëntie van de behandelingen en een verlaging van de kosten per behandeling. De financiering van het zorgstelsel moet zich aanpassen en voor prikkels zorgen. Een flexibeler inzet van zorgverleners, gebruik van ehealth en het op basis van zorgprogramma’s verschuiven van taken naar goedkopere arbeidskrachten bieden goede mogelijkheden voor goedkopere zorg, geheel gericht op behoeften van de patiënt.
Scenario’s uit het dierenrijk
Naast bronnenonderzoek heeft PinkRoccade ook gesprekken gevoerd met bestuurders van tien vooraanstaande zorgorganisaties. Daarbij stond de volgende vraag centraal: hoe ziet de zorg er in 2020 uit en hoe gaan we die leveren? PinkRoccade gebruikte een scenarioraamwerk waarin enerzijds de strijd tussen grote en kleine machten zichtbaar wordt en anderzijds een evolutionaire of een revolutionaire ontwikkeling plaatsvindt. De BEER staat voor de grote macht van Gezondheidszorg door de overheid met weinig dynamiek. De OLIFANT voor grote particulier aangestuurde zorg. De BEVERS vertegenwoordigen lokale kleinschalige zorg en de GNOES staan voor kleinschalige dynamische zorg.
Het scenario van de Beer
Of in de komende tien jaar de overheid de zorg onder de duim houdt weet niemand. Na het aantreden van op marktwerking sturende kabinetten (winstvorming, BTW compensatie, kleiner basispakket) bepaalt de kiezer of dit beleid al dan niet wordt voortgezet. Nu de generaties lang dominante partijen in de flanken worden aangevallen en geen vanzelfsprekende meerderheid meer vormen is de politiek instabiel waardoor geen lange termijn perspectief meer geschetst kan worden. De horizonverkenning van PinkRoccade gaat daarop niet in, maar schetst wel de kansen en bedreigingen wanneer de macht van de beer overheersend wordt. De beer kiest in ieder geval voor een statische, evolutionaire ontwikkeling zonder dynamiek. Momenteel zit de zorg volgens PinkRoccade nog middenin het scenario van de beer al zijn andere tendensen al voelbaar.
In het scenario van de beer, ligt de nadruk op solidariteit, efficiëntie en patiëntveiligheid. Innovatie is ondergeschikt. Wet- en regelgeving ligt aan de basis van al het handelen binnen de gezondheidszorg. Door de trage wijzigingen worden mogelijkheden van ICT en medische technologie (nano- en biotechnologie) beperkt gebruikt en worden innovaties niet snel geadopteerd. In het Beer-scenario is er weinig keuze voor de patiënt. De patiënt krijgt wat het overheidskader toelaat. Patiënten en lotgenoten communiceren wel onderling maar van echte tegenkracht (countervailing power) waar enige verandering van uit gaat is geen sprake. Er wordt door de overheid veel over de patiënt gesproken en weinig met de patiënt.
Vanuit de optiek van ICT dienstverlening ziet PinkRoccade wel kansen. Nieuwe concurrenten worden afgeschrikt door hoge toetredingsdrempels, meedoen levert langduriger inkomsten, de overheid stelt indicatoren en onderdelen van het landelijke EPD worden toch afgemaakt. Er zijn ook bedreigingen zoals dat innovatie minder onderscheidend is, er veel wet- en regelgeving blijft, veel toezicht en controle is, ICT onvoldoende op de agenda staat. Er verandert te weinig. Het grote regionale ziekenhuis, vaak een samenvoeging van drie of meer kleinere, is een voorbeeld van een beer. Naast de basiszorg biedt een dergelijk ziekenhuis verschillende 
topklinische voorzieningen en hoeft een patiënt nog maar zelden uit te wijken naar andere ziekenhuizen. De beer wordt een “warenhuis” naarmate meer vormen van zorg worden overgenomen en de regionale zorgverlening kan als een “winkelcentrum” worden getypeerd als de nadruk ligt op samenwerking in ketens en netwerken.
De opkomst van de Bever
De verkenning beschrijft de beverzorg via kleine, lokale en regionale zorgorganisaties haast als ideaal. Het is lokale sociozorg waarin patiënten in hun vertrouwde omgeving terecht kunnen bij de huisarts, gemeente, verzekeraar, fysiotherapeut, sportschool, voeding adviseur, apotheek en regionale ziekenhuis. Innovatie is gericht op de patiënt. Zorgaanbieders concentreren zich op de regio. Toch is de vraag naar bever-zorg het voorbije decennium 10% gedaald, onder meer door concurrentie van de grote zorgondernemingen. De zorg is in sterke mate gericht op welzijn en mantelzorg wordt geregeld binnen de regio. Voor de patiënt is het duidelijk waar hij naartoe gaat: hij heeft weinig keuze. Daar wordt hij via één zorgloket geholpen en ook nog eens via vaak dezelfde zorgconsulent. Eenmaal in de thuissituatie aangekomen, heeft de patiënt zijn gepersonificeerde zorgnetwerk tot zijn beschikking waarin hij de contacten met zijn regionale lotgenoten of met de zorgaanbieders kan voortzetten en verdere keuzes maakt ten aanzien van de consumptie van de regionale zorg.
Wanneer bever-zorg dominant wordt ziet de verkenning door de ICT bril opkomst van regionale ICT spelers, waarbij de bevers minder aan ICT kunnen besteden en opereren in een diffuus informatielandschap. Patiëntgegevens worden regionaal uitgewisseld, er is aandacht voor betaalbare zorg en steeds meer handen verplaatsen zich van het dossier en de administratie naar het bed. De ontwikkeling is evolutionair. Het kleine ziekenhuis Nij Smellinghe uit Drachten dat zich concentreert op hoogwaardige patiëntenzorg in een geïntegreerde keten in de regio is een goed voorbeeld van bever-zorg.
De zorgmarkt van de Olifant
PinkRoccade vergelijkt de opkomst van het steeds grootschaliger particuliere zorgaanbod onder marktwerking met het kuddegedrag van de olifant. Er ontstaat dan een revolutionaire dynamische beeld. “Binnen de Gezondheidszorg heeft zich de afgelopen 10 jaren een revolutie voltrokken. Fusies zijn, nadat ze na de financiële crisis een drietal jaren stil stonden, in rap tempo verder doorgevoerd. Daarnaast is “de nieuwe wereld van beton” omgeslagen naar flexibelere vormen van samenwerking in de vorm van allianties van grote zorgorganisaties. Allianties en samenwerking moedigen aan tot efficiëntie en effectiviteit, waarbij ondernemerschap hoog in het vaandel staat. Voor zorgorganisaties die deze kenmerken niet hebben of die simpelweg te klein zijn, is er geen plaats meer in de markt. Zij gaan ten onder. De markt doet hier zijn werk in de vorm van overnames of faillissement. De overheid grijpt niet (meer) in; zij stuurt alleen op de begrenzing van collectieve uitgaven (2020: 12% BNP) en transparantie (van kwaliteit). Er zijn nog maar vier grote zorgverzekeraars en die dwingen patiënten om zo veel mogelijk gebruik te maken van goedkope faciliteiten.
Nieuwe strategische zorgorganisaties werken met marketing en portfolioanalyses. Gelijksoortige organisaties werken samen in ondersteunende processen zoals inkoop, logistiek, financiën, HRM en salaris. Deze Shared Service Centra worden steeds meer zelfstandige, op de zorg afgestemde servicebedrijven. Het succesvolle Zorgservice XL – een samenwerking van drie ziekenhuizen inzake inkoop en logistiek – is een goed voorbeeld hiervan.
De tweede samenwerking is die tussen niet-gelijksoortige zorgorganisaties. Deze organiseren zich rondom het zorgproces en specialiseren en differentiëren in het zorgaanbod. Zij spreken af welke deelnemende zorgorganisatie welke zorg aanbiedt. Er ontstaat een hoge mate van specialisatie die leidt tot een zeer hoge kwaliteit van zorg. Daarnaast zijn deze organisaties door de schaalgrootte en efficiëntie in staat om te investeren in innovaties, continue kwaliteitsverbeteringen en in hooggeschoold personeel. Iedereen heeft toegang tot deze zorgorganisaties al moeten patiënten en cliënten wel meer afstand afleggen. De NMA keurt samenwerkingen ook goed zolang er voor de patiënt voldoende keuze over blijft, al is dit in een iets grotere regio of op landelijk niveau bezien. De overheid stelt kaders en houdt beperkt toezicht.
Voor de patiënt is het aanbod kleiner, maar via het internet zeer goed en eenvoudig toegankelijk. De patiënt weet dat de (medische) kwaliteit van de zorg is toegenomen, maar ervaart niet altijd een gastvriendelijke benadering. De snelheid van opname tot operatie, behandelen en nabehandelen is sterk gestegen. Door de hoogwaardige zorg is de behandeling niet goedkoper geworden. Kwaliteit heeft zijn prijs. Wel zijn de totale kosten van de zorg niet verder gestegen doordat er alleen rendabele Olifanten zijn overgebleven.
Voor de nog gesloten Nederlandse wereld van aanbieders van ICT diensten en software is dit scenario bedreigend omdat grote buitenlandse zorgaanbieders toetreden en hun eigen IT leverancier meenemen. De aanbieders stellen de hoogste eisen aan IT leveranciers. Maar er zijn ook kansen zoals effectieve en doelmatige oplossingen, opkomst van shared service centra, een grote innovatieve kracht, doorbraak van elektronische dossiers en ehealth. De krachtenbundeling van zes topklinische ziekenhuizen onder de merknaam Santeon is een voorbeeld van deze trend. De Santeon ziekenhuizen zijn Canisius Wilhelmina in Nijmegen, Catharina in Eindhoven, OLVG in Amsterdam, Martini in Groningen, Medisch Spectrum Twente en Sint Antonius in Nieuwegein.
De Gnoe brengt patiënt aan de macht
Gnoes zijn intelligent, krachtig en gestroomlijnd. In het revolutionaire, dynamische en innoverende scenario van de gnoe is de patiënt regisseur van zijn eigen leven en van de zorg die hij consumeert. De patiënt is vrij in zijn eigen keuzes en heeft de macht. Tot 2020 heeft de individualisering van de maatschappij doorgezet en daaruit zijn nog mondiger burgers ontstaan. De patiënt eist om niet meer behandeld te worden als een nummer maar eist zorg op maat: de patiënt is geëvolueerd van zelfservice, tot zelfmanagement naar coproducent van eigen zorg en welzijn. De bekende hoogleraar Jan Kremer typeert deze persoon als TIFKAP: The Individual Formerly Known As Patient.
Patiënten verwachten innovatieve vormen van dienstverlening zoals zorg op afstand, waarbij functioneren in de praktijk mogelijk blijft. Innovatie is voor veel aanbieders een middel om te kunnen overleven. Ondanks het feit van individualisering verenigt de patiënt zich (al dan niet virtueel) in patiëntenverenigingen. Deze verenigingen zijn bewaker van de kwaliteit van de zorg en treden op als zorgmakelaar, daar waar patiënten niet in staat zijn om hun eigen keuzes te maken.
De overheid heeft de gnoe onderschat. De maatschappelijke ontwikkelingen gingen sneller dan de gezondheidszorg. Vergaande individualisering heeft uiteindelijk geleid tot patiënt empowerment en tot meer elektronische gezondheidszorg (ehealth). De overheid discussieert nog steeds over privacy en patiëntveiligheid, maar er gaan steeds meer stemmen op om dit tot de individuele verantwoordelijkheid te laten zijn van de verantwoordelijke patiënt.
Het aanbod wordt bepaald door veel kleine en gespecialiseerde aanbieders, er bestaan privé klinieken, nichespelers met een diversiteit in diensten en producten. De zorgverzekeraars hebben zich in het scenario van de gnoe ontwikkeld tot coaches van burgers, tot bemiddelaars, makelaars en adviseurs. Er bestaat een kleine basisverzekering en een diversiteit aan aanvullende verzekeringen. Technologie heeft een bepalende rol.
Voor de ICT sector zijn er in dit scenario waarin de patiënt aan de macht is veel kansen. Het scenario is gebaseerd op (mobiel) internet, persoonlijke zorgdossiers, indicatoren, intensieve gegevensuitwisseling via de cloud met betaling naar gebruik. Alleen ICT leveranciers die snel en flexibel inspelen op de veranderingen en aansluiten aan gestandaardiseerde open systemen kunnen overleven, maar zij zitten niet in de stoel van de regisseur. Dat doet de patiënt (TIFKAP).
Robuust scenario
PinkRoccade Healthcare is er met producten en diensten voor ziekenhuizen, geestelijke gezondheidszorg en verzorging klaar voor om aan te sluiten op de richting waarin de gezondheidszorg zich ontwikkelt. Trendwatchers denken dat individualisering, intensivering, informalisering, informatisering en internationalisering als hoofdtrends zullen doorzetten. Dat wijst in de richting van meer ruimte voor de Olifanten en vooral de Gnoes, terwijl de Beren misschien niet over de kloof tussen 2010 en 2020 kunnen springen als zij zich blijven verzwaren. De Bevers bouwen hun lokale dammen en hebben wellicht voor het realiseren van de deltawerken de topklinische en topreferente zorg nodig.
De kern van de zaak is dat de toekomstige patiënt voor een wezenlijke keus staat: wil hij een nummer zijn in een door Beren of Olifanten gedomineerde grootschalige zorgindustrie of een betrokken mens in een heilzame, gelijkwaardige relatie tussen medicus (TIFKAP) en patiënt. Treedt hij binnen in een nieuwe wereld van duurzame en kwalitatieve preventie en zorg of klampt hij zich vast aan verdere groei van industriële zorg. Geneeskunst en verzorging is een intermenselijke relatie die voor beide partijen verrijkend en voedend is.
Bronvermelding
Oorspronkelijke teksten zijn afkomstig uit een in 2010 uitgevoerde masterstudie van JP van den Tillaard MBA inzake Zorgscenario's 2020. Deze teksten zijn bewerkt en gepubliceerd in de High Tech Analysis van 17 januari 2011. Deze teksten zijn vervolgens weer bewerkt door JP van den Tillaard en Hans ter Brake van PinkRoccade Healthcare.
Meer informatie over Total Specific Solutions: kijk op www.totalspecificsolutions.nl